Zaandam - Dinsdag 6 oktober is in Hervormd Centrum het project 'Tijd voor Toen' gestart. In een bomvolle grote zaal van het woonzorgcentrum, waar gelijktijdig het 7 jarig bestaan van de nieuwbouw werd gevierd, gaven Gerja Pellegrom (directeur Pennemes) en Vibeke Roeper (adviseur Cultureel Erfgoed Noord-Holland) de aftrap met de start van het eerste themakwartaal dat helemaal in het teken staat van 'Onderwijs'.

'Tijd voor Toen' is een bijzonder project dat Cultureel Erfgoed Noord-Holland in opdracht van de gemeente Zaanstad in samenwerking met erfgoedinstellingen en in dit geval Hervormd Centrum Pennemes heeft ontwikkeld. Met het project wil de gemeente lokaal cultuur-historisch erfgoed inzetten om bij bewoners van zorginstellingen herinneringen los te maken. Het gaat daarbij ook om het vastleggen van die herinneringen en ervaringen en met name ook om die te delen met medebewoners, personeel en familieleden.

'Oral history' daar gaat het met name om, ofwel om het overbrengen van de geschiedenis van mond op mond. Het is in dit verband niet vreemd dat voor een samenwerking met Pennemes is gekozen. "Wie hebben er veel verhalen over vroeger, dat zijn oudere mensen. En in een zorgcentrum als het Pennemes heb je een heleboel oudere mensen bij elkaar", stelt Vibeke Roeper van Cultureel Erfgoed Noord- Holland. "De gemeente Zaanstad vindt het ook belangrijk dat de relatie tussen het zorgcentrum en de erfgoedwereld gelegd wordt. Er is namelijk een heleboel te winnen, je kunt erg veel aan elkaar hebben."
De winst zit ook in het vastleggen van verhalen."Zeker weten dat het belangrijk is", zegt Dirk Rönitz medewerker van het Gemeentearchief Zaanstad. "In het verleden hebben we op het gebied van 'oral history' veel gedaan en ook vastgelegd met behulp van een recorder. Dat waren vooral gesprekken met arbeiders die in de Zaanse fabrieken werkten, hoe ze daar werkten en onder welke omstandigheden. Maar helaas is dat niet verder uitgediept. Daarom zijn we blij dat het met dit project verder gaat." Rönitz hoopt dat 'witte vlekken' in het archief met dit soort projecten kunnen worden opgevuld: "Wat wij hebben is vooral veel papier met geschiedenis erop, maar wij hebben natuurlijk niet de verhalen van de mensen die er bij horen. Juist die verhalen maken het levendig."

Het gaat niet uitsluitend om 'oral history', maar ook om reminiscentie. Vibeke Roeper: "Dat gaat over terugdenken aan vroeger met het idee dat vooral oudere mensen daarbij een prettig gevoel hebben. Oudere mensen zijn veel bezig met hun jeugdjaren. Reminiscentietechnieken helpen daarbij."
Voor de huiskamergroepen in het Pennemes wordt een kist gemaakt met allemaal spullen van vroeger, zodat de herinnering als het ware wordt opgefrist.

Onderwijs
'Tijd voor Toen' start met het kwartaalthema 'Onderwijs'. Gelet op de grote belangstelling voor het gepresenteerde materiaal, waaronder een oude schoolbank uit de jaren twintig van de vorige eeuw, is dit thema meteen al een schot in de roos. "Ik herinner van school dat wij merklapjes moesten maken. Mijn kinderen moeten daar wel om lachen als ik ze dat vertel", zegt Gerja Pellegrom (directeur Pennemes). "Verjaardagen werden ook altijd gevierd. Dan maakte de onderwijzer een mooie tekening voor je op het bord met krijt. Tegenwoordig wordt de computer aangezet en wordt een plaatje op een scherm gepresenteerd." We bemerken enige hang naar nostalgie bij de directeur van het zorgcentrum. Hoewel: "Kunt u zich de schooltandarts nog herinneren. Die vreselijke autobus die dan bij de school werd geparkeerd en dat je dan als scholier in de behandelkamer moest wachten terwijl de tandarts een klasgenoot met de boor onderhanden nam." Gelet op de reacties in de grote zaal van het Pennemes, nog altijd een reden om van te gruwen.
In vitrines die deels zijn ingericht door de Oudheidkamer Oostzaan wordt een goed beeld gegeven van de schooltijd uit een lang verleden. Leien en griffels, de befaamde letterplank (Aap, Noot, Mies...), handwerkjes, merklapjes, maar ook foto's. Bewoners mochten zelf ook materiaal voor de vitrines aanleveren. "Dat werd meteen al een groot succes", stelt Vibeke Roeper. "Er kwam zoveel materiaal binnen dat de activiteitencommissie de komende weken een wisseltentoonstelling kan inrichten." Opvallend dat mensen die in een zorgcentrum gaan wonen zoveel materiaal toch nog hebben weten te bewaren.

Verhalenkabinet
In de fraai opgeknapte foyer van het Pennemes hangen grote foto's van oud-Zaandam. De fotoselectie is verzorgd door Dirk Rönitz van het Gemeentearchief Zaanstad. In de zelfde ruimte is ook het internetcafé ingericht en vinden we het 'verhalenkabinet' dat onderdeel uitmaakt van het project. "Mensen kunnen in het verhalenkabinet, dat is een computer, hun verhalen inspreken," vertelt Vibeke Roeper. "Deze verhalen komen daarna vanzelf op een website. Op die manier komen heel veel verhalen bij elkaar." Cultureel Erfgoed Noord-Holland en het Gemeentearchief Zaanstad moeten nog nadenken over de vraag op welke manier het archief het materiaal kan gaan benutten.

Andere zorgcentra
Het project in Pennemes is een pilot. Als het een succes wordt dan is het de bedoeling dat vergelijkbare projecten ook in andere zorgcentra in Zaanstad en daarbuiten worden opgezet. Na het thema 'Onderwijs' komen tenminste nog de thema's 'Vriendschap en Liefde', 'Oorlog en Vrede' en een thema 'Ambacht' aan de orde.

Beluister hier de interviews